Czas pomiędzy ukończeniem szkoły a pójściem na uniwersytet wypełniła Tolkienowi wspólna podróż z bratem i przyjaciółmi do Szwajcarii. John natknął się tam na pocztówkę zatytułowaną Der Berggeist (Duch Gór, obraz Josefa Madlenera z Memmingen), którą wykorzystał potem do stworzenia postaci Gandalfa.

Tak oto stanęliśmy na progu akademickiego życia Tolkiena; w 1910 r., po jednej nieudanej próbie, dostaje się on na stypendium w Exeter College w Oxfordzie, co pozwala mu wieść nader skromne, ale jednak studenckie życie. Warto wspomnieć, że w 1910 i 1911 John wystąpił, pomimo deklarowanej niechęci do teatru, w dwóch przedstawieniach – w Pokoju Arystofanesa i Rywalach Richarda Sheridana. Innym przejawem akademickiego życia było założenie w 1911 r. klubu T.C.B.S. - Tea Club - Barrovian Society, w skład którego, oprócz Tolkiena, weszli Christopher Wiserman, Robert Quilter Gilson oraz Geoffrey Bache Smith. Celem spotkań były dyskusje o literaturze, jak również prezentowanie własnej twórczości w gronie kolegów; w tym właśnie okresie Tolkien zaczyna pisać wiersze, w których pojawiają się osławione anglosaskie fairies ­– tańczące leśne wróżki.

Studia Tolkiena w Oxfordzie można podzielić na dwa etapy; pierwszy podporządkowany jest kulturze antycznej, drugi – językoznawstwu porównawczemu i nauce w Instytucie Języka i Literatury Angielskiej. Łacina i greka szybko znudziły Johna, przyczyniając się do obniżenia jego noty końcowej na egzaminie podsumowującym dwa lata studiów. Słabość do języków germańskich oraz do walijskiego, kazały Tolkienowi pomyśleć o zmianie fakultetu, do czego istotnie doszło. Obecne studia okazały się bardzo inspirujące; na jednym z kursów John zapoznaje się ze staroangielskim zbiorem literatury religijnej Cynewulfa pt. Crist. Trafia w nim na passus dotyczący „śródziemia”; nikomu chyba nie trzeba tłumaczyć w jaki sposób owo słowo wpłynęło na dorobek XX-wiecznej fantastyki.

Pierwsza Wojna Światowa skłania w 1914 r. rzesze studentów do zaciągnięcia się do armii. Jednak nie Tolkiena; woli on najpierw obronić dyplom. Tak też się staje – w czerwcu 1915 r. zostaje mu przyznany tytuł bakałarza literatury i języka angielskiego, z wyróżnieniem za wyniki w nauce (First Class Honours). Tak uhonorowany, John zaciąga się do brytyjskiej armii, dostając rangę podporusznika 13 Batalionu Rezerwy Strzelców Lancashire. Pół roku później zostaje przeniesiony do 11 Batalionu Strzelców Lancashire jako oficer sygnałowy.

Tolkien tak wspomina tamten okres, pisząc w liście do jednego z synów: „W tamtych czasach mężczyźni zaciągali się do wojska, bo inaczej otaczała ich powszechna pogarda. Była to paskudna sytuacja, szczególnie dla młodego człowieka o zbyt dużej wyobraźni i małej odwadze fizycznej. Żadnego stopnia naukowego - żadnych pieniędzy - narzeczona. Wytrzymałem potwarze i coraz wyraźniejsze aluzje krewnych, zostałem w domu a w 1915 złożyłem pierwszy z egzaminów końcowych. Sytuacja stała się nie do zniesienia i 22 marca 1916 roku ożeniłem się. W maju przepłynąłem kanał (wciąż mam wiersz, który napisałem z tej okazji!) i udałem się na rzeź pod Sommą.”

Od góry : Der Gerggeist, Exeter Collage, John Tolkien, 1916 r.