Warto wspomnieć, że była to jedna z najstraszliwszych bitew I Wojny Światowej; Tolkien jednak nie uznaje jej wpływu na własną twórczość. Gdyby jednak przyjrzeć się jego lękom i niechęci wobec maszyn i industrializacji, można domniemywać, że zostały one, jeśli nie wywołane, to na pewno spotęgowane wojną. Świadczyć może o tym fragment listu, w którym pisze on, że „z Pierwszej Wojny Maszyn […] zwycięskie wyszły tylko Maszyny”. Śladem niechętnego podejścia do cywilizacji technicznej jest również fragment listu z 1950 r., w którym Tolkien tłumaczy czemu musiał się przeprowadzić: "Ten czarujący dom stał się koszmarem: nie można w nim spać, pracować, cały się trzęsie, rozbrzmiewa hałasem i jest przesiąknięty spalinami. Oto nowoczesne życie. Mordor wśród nas."

We Francji zapada na gorączkę okopową i zostaje przeniesiony do szpitala w Birmingham. W łóżku i na rekonwalescencji spędzi blisko dwa lata, co z przekorą skomentuje jego żona, pisząc: „Myślę, że nigdy nie powinieneś już odczuwać zmęczenia, ilość czasu, jaki spędziłeś w łóżku od powrotu z Francji prawie dwa lata temu jest olbrzymia". Tolkien jednak nie próżnuje; uczy się rosyjskiego, szlifuje hiszpański oraz włoski, dopracowuje również wymyślony przez siebie język elficki oraz medytuje nad prywatną mitologią. W efekcie, w styczniu i lutym 1917 r. zaczyna pisać Księgę zaginionych opowieści , która okaże się zalążkiem Silmarillionu . Jest to pierwszy tekst, w którym pisarz użył stworzonych przez siebie języków (quenya, bazującego na fińskim oraz sindarinu, opartego na walijskim, który to język od lat fascynował Tolkiena). W styczniu John dostaje awans na porucznika; ciągle grozi mu powrót na front. Obawa przed takim obrotem spraw wygasa w październiku 1918 r.; Tolkien zostaje wtedy zwolniony z czynnej służby.

U góry: okładka audiobooka Pana Gawena i Zielonego Rycerza. Na środku: Tolkien razem z innymi pracownikami uniwersytetu w Leeds.

Do lata 1919 r. jest zatrudniony w wydziale Ministerstwa Pracy w Oxfordzie. Swoje obowiązki łączy z pracą przy New Oxford English Dictionary , dawaniem korepetycji oraz wygłaszaniem wykładów z zakresu filologii. W tym samym, 1919 r., Tolkien zostaje magistrem nauk humanistycznych; inaczej niż u nas, w Anglii był to tytuł honorowy, przyznawany za długoletnią albo bardzo intensywną pracę na uczelni. Jego wkład w rozwój badań dr Bradley ocenił następującymi słowy: „Jego praca świadczy o niezwykłym stopniu opanowania staroangielskiego oraz faktów i zasad gramatyki porównawczej języków germańskich. Nie waham, się stwierdzić, że nigdy nie spotkałem człowieka w jego wieku, który by mu dorównał pod tym względem”. Tolkien cenił sobie ten okres (1919-1920); wspomniał, że „Przez te dwa lata nauczyłem się więcej niż w jakimkolwiek innym okresie mojego życia". John nie porzuca jednak marzeń o karierze akademickiej; okazja rychło się przydarza – w Leeds zwolniło się stanowisko docenta w Instytucie Języka Angielskiego. Tolkien przyjął je, co skończyło się ponad roczną rozłąką z żoną i synami, którzy pozostali w Oxfordzie do 1921 r. Chociaż jego dykcja pozostawia wiele do życzenia, docent J. R.R. T. szybko zyskuje uznanie dla swoich nowatorskich metod nauczania. Popularności przysporzył mu również „Klub Wikingów”, który założył razem z E. V. Gordonem; głównym jego celem było picie pintami piwa, do wtóru sprośnych, staronordyckich piosenek pijackich. W cztery lata w Leeds Tolkien dorobił się stopnia doktora nauk.

Z Gordonem łączyła Tolkiena nie tylko skłonność do kultywowania szlachetnych tradycji przodków; pracowali oni wspólnie nad nowym wydaniem średniewiecznego Pana Gawena i Zielonego Rycerza , które ukończyli w 1925 r. Zostało ono z miejsca okrzyknięte bardzo istotnym wkładem w rozwój filologii średnioangielskiej. Dorobek naukowy Tolkiena i liczne inicjatywy akademickie, w których brał udział czynią z niego doskonałego kandydata na zwolnione właśnie w Oxfordzie stanowisko profesora literatury angielskiej.

Dziedziniec Merton College