Który z pisarzy doczekał się tarota z wizerunkami inspirowanymi jego twórczością? Lovecraft ma takiego. A która z pisarek? Nie wiecie? Powiem Wam – Jane Austen.
Spójrzmy oczami Wirginii Woolf na okres poprzedzający czasy, które przyniosły Anglii i światu twórczość Jane Austen. „Z końcem XVIII wieku setki kobiet zdobywały pieniądze na osobiste wydatki i pomagały utrzymać rodziny tłumacząc książki bądź płodząc szmirowate powieści, których obecnie nie wymienia się nawet w podręcznikach literatury angielskiej, ale które można odszukać w wystawianych na Charing Cross Road skrzynkach z książkami po 4 pensy. Niebywała umysłowa aktywność, jaką objawiły kobiet pod koniec XVIII wieku – ich zebrania i dyskusje, eseje o Szekspirze i przekłady klasyków – wynikała z prostego i prozaicznego faktu, że zaczęły zarabiać piórem. Zapłata nobilituje to, co nie znajduje uznania, kiedy jest robione za darmo. O >>sawantkach czerniących papier<< nadal wyrażano się z przekąsem, nikt nie mógł jednak zaprzeczyć, że ich praca przynosi pieniądze. […] [U schyłku XVIII w] przeciętna kobieta z klasy średniej zaczęła trudnić się pisaniem. […] Bez tych poprzedniczek Jane Austen, siostry Bronte i George Eliot nie napisałyby tego, co napisały […].”*
Wszystkim, którzy nie mieli jeszcze okazji zapoznać się z wyśmienitym esejem na temat „kobiet i literatury”, pióra jednaj z najbardziej znanych i wybitnych pisarek brytyjskich – gorąco polecam tę lekturę. Spojrzenie Virginii Woolf jest tak świeże, tak inne, naprowadza nas na trop zupełnie unikatowego i nowatorskiego doświadczenia czytelniczego. Subtelny i cięty dowcip dodają odrobinę pikanterii, czyniąc całość jeszcze bardziej wciągającą. Jednak miało być o Jane Austen, a nie o Virginii Woolf, wróćmy więc na właściwe tory.
Jane Austen przychodzi na świat w trzeciej ćwierci XVIII w, a dokładnie 16 grudnia 1775r., w parafii Steventon, gdzie jej ojciec, George Austen, był pastorem. Osnuty wokół biografii pisarski motyw nieco naiwnej córki niezamożnego duchownego, którą rodzina wysyła w „szeroki świat” powraca na kartach powieści Jane Austen wielokrotnie, korzysta z niego również Henry James w Kleszczach lęku . Ograniczenia finansowe narzucają autorce Dumy i uprzedzenia specyficzne warunki bytowania; jak wspomina jej siostrzeniec w swoich Wspomnieniach : „Zdumiewające, ze zdołała tyle dokonać, nie mając pokoju do pracy, w którym mogłaby się zamknąć i swoje książki. Musiała pisać niemal wyłącznie we wspólnej bawialni, w której nieustannie coś się działo. Bardzo uważała, aby poza najbliższą rodziną, nikt postronny, służba albo ktoś z gości, nie zauważył czym się zajmuje.” Zachowanie takie było przykrą konsekwencją faktu, że pisarstwo kobiece nadal otaczała aura aberracji; z zaskoczeniem, choć bardziej na miejscu byłoby rzec – z przerażeniem usłyszałam na niedawnym spotkaniu z pisarkami (m.in. Drotkiewicz i Rottenberg) pytanie, które padło z sali, wyrastające z tego samego pnia – „Ale po co panie właściwie piszą, skoro mogą panie robi tyle innych rzeczy w życiu? Zwłaszcza młode panie?”. Łódź słynie z takich ciepłych i dostojnych przyjęć zgotowywanych nie spodziewającym się niczego Autorom, o czym wspominała niedawno na stronie ha-artu Bożena Umińska-Keff, jednak nie potrafię przyzwyczaić się do tych uroczych anachronizmów.
Gdy Jane Austen jeszcze młodym dziewczęciem była, Ignacy Krasicki w swoich Uwagach pisał o konieczności rozbijania „zaskorupiałej szlachetczyzny”. Określenie to oraz idąca za nim potrzeba zmian, odbija się przykrą czkawką w chwilach, jak te wspomniane wyżej. Wróćmy znowu poprzez Virginię do Jane. „[…] całe dostępne dziewiętnastowiecznej kobiecie przygotowanie do literackiego zawodu polegało na obserwacji ludzkich charakterów. Jej wrażliwość od wieków kształtowała się pod wpływem tego, co działo się we wspólnej bawialni”. A działo się sporo, bowiem Jane miała sześciu braci i siostrę. Najstarszy z braci, James, po studiach w Oksfordzie przyjął święcenia kapłańskie i przejął parafię po ojcu. Drugi co do starszeństwa, George, urodził się upośledzony, był prawdopodobnie głuchoniemy i nie mieszkał z rodziną w Steventon. Trzeci – Edward – został zaadoptowany przez bogatych krewnych i odziedziczył po nich spory majątek; Jane przyjaźniła się z jego córką - Fanny, w młodym wieku osieroconą przez matkę. Henry był przystojny, optymistycznie nastawiony do życia, studiował w Oksfordzie, a po bankructwie zajął się, podobnie jak James, posługą kapłańską. Dwóch najmłodszych braci zdecydowało się na karierę wojskową w marynarce i ostatecznie zostało admirałami (Frank i Charles). Siostry – Jane i Cassandra Elizabeth – były ze sobą związane bardzo silną więzią; z przyczyny częstych podróży Cassandry do braci, obie kobiety wymieniały obfitą korespondencję, która do dziś stanowi istotne źródło wiedzy o życiu pisarki.
Taka galeria typów pod jednym dachem! Nic, tylko pisać! Nuty biograficzne pobrzmiewają u Jane Austen bardzo silnie, ale nie jest to wada; może dlatego niektóre jej postaci są tak żywe, a sytuacje wiarygodne (choć oczywiście obserwacja nie zastąpi talentu).
Jane Austen i jej siostrę kształcono przede wszystkim w domu, w zakresie rysunku, gry na pianoforcie i innych sztuk, które „przystoją młodej panience”. Dziewczęta ponadto przez rok uczęszczały do szkoły w Southampton (1783) oraz na pensję w Reading (1785-6). Co dość niezwykłe – Jane zachęcano do pisania, czego efektem są juvenilia z lat 1787-93 (m.in. humorystyczne opowiadania i zilustrowana przez Cassandrę historia Anglii).oraz wczesne wersje powieści Elinor i Marianne, Pierwsze wrażenia i Susan, które w wersji ostatecznej wydano wiele lat później jako Rozważna i romantyczna, Duma i uprzedzenie i Opactwo Northanger.
Gdy mowa o gustach literackich wiadomo, że Jane Austen czytała Ann Radcliffe, Samuela Richardsona i Fanny Burney oraz wiele innych powieści, zarówno klasycznych i popularnych (ciekawa debata o literaturze rozpisana jest na całe Opactwo Northanger ). Utwory Austen chwalił m.in. Walter Scott.
Kolejny rozdział życia pisarki upływa w malowniczych okolicznościach turystycznego Bath, kurortu, do którego zjeżdżała angielska śmietanka towarzyska; ojciec Jane przeniósł się tam razem z rodziną po przejściu na emeryturę w 1800r. Sielankową atmosferę zakłóca jego śmierć pięć lat później; od katastrofy finansowej ratują rodzinę bracia Jane. Po roku gromadka z Bath, do której w międzyczasie dołączyła Martha Lloyd (szwagierka Jane), przenosi się do Southampton, by towarzyszyć żonie Franka-admirała w oczekiwaniu na dziecko.
Jane Austen nigdy nie wyszła za mąż i nie miała dzieci; o jej życiu uczuciowym wiemy niewiele, a nawet ta skąpa wiedza jest niepewna. Tym więcej wokół tematu domysłów i spekulacji. Oficjalnie mówi się o trzech relacjach; z Thomasem Lefroy’em, Irlandczykiem poznanym na balu na przełomie 1795 i 1796 r., z tajemniczym młodzieńcem z Bath oraz z Harrisem Bigg-Witherem, który oświadczył się Jane w grudniu 1802 r., został przyjęty, jednak po jednym dniu pisarka zmieniła zdanie i zerwała zaręczyny. Austen miała wtedy dwadzieścia siedem lat, co jak na ówczesne standardy matrymonialne było wiekiem matuzalemowym; poślubienie bogatego młodzieńca (Harris miał wtedy dwadzieścia jeden lat) było korzystną okazją, jednak kawaler nie odznaczał się ani przymiotami intelektu, ani pociągającą urodą; koniec końców Jane odrzuciła podszepty chłodnych kalkulacji i w pośpiechu opuściła majątek niedoszłego męża.
Z Southampton rodzina przenosi się w 1809 r., po sugestiach Edwarda, do Chawton Cottage. Powrót w rodzinne strony podziałał na Jane stymulująco – wprowadza poprawki do Rozważnej i romantycznej , która w 1811 r. zostaje przyjęta do druku i wydana, jednak – jak wszystkie książki Austen wydane za życia Autorki – nie pod jej nazwiskiem, a jako powieść „pewnej damy”. Recenzje są pochlebne, Jane zarabia na publikacji sto czterdzieści funtów; zachęcona w ten sposób wysyła do wydawcy Dumę i uprzedzenie , która ukazała się w 1813 r. Następną powieścią jest Mansfield Park wydana w 1814 r., dalej – Emma , 1815 r. i Perswazje , ukończone w 1817 r. W tym roku Jane Austen po raz ostatni zmienia adres, udając się za poradą lekarza do Winchesteru. Nie udaje się trafnie zdiagnozować i zwalczyć choroby, która odpowiada za złe samopoczucie pisarki; umiera ona 18 lipca 1817 r. i zostaje pochowana w katedrze Winchesterskiej. Perswazje oraz Opactwo Northanger oddaje do druku brat Jane – Henry. Są to pierwsze teksty, które ukazują się pod jej nazwiskiem.
* Wszystkie cytaty z lub za: V. Woolf, Własny pokój, [w:] Własny pokój. Trzy gwinee., Sic!, Warszawa, 2002.
