Lektura "Waylandera" Davida Gemmella jest wielką przyjemnością dla fanów literatury spod znaku Sword&Sorcery. Realistyczne sceny walk (autor przestudiował przebieg kilku tysięcy bitew świata), heroiczne czyny i pochwała odwagi - to niektóre cechy dobrego S&S, ukazane tu w bogatej różnorodności i mistrzowsko odmalowane piórem, które uzdolniony pisarz wyniósł na wyżyny literackiego fachu. Ale wszystko to jest tak naprawdę dodatkiem do przekazu, jaki autor zawarł w niezwykle intrygującej fabule. Bowiem chyba żaden autor S&S nie zdołał opisać tak dużo wzorców postępowania, "ukrytych" w drugim dnie swych powieści, co David Gemmel. Tyczy to stosunków międzyludzkich, zależności w społeczeństwie ale i rozterek duchowych jednostki.

Mityczna kraina, gdzie dwie przeciwstawne sobie cywilizacje: Drenajów i Vagryjczyków walczą o dominację i przetrwanie, to tło powieści Gemmella. Czas akcji opisanych przygód to okres zamierzchły, kiedy technika stała na niskim poziomie, nie znano jeszcze prochu. Zjawiska paranormalne przejawiają się w codziennym życiu i związane są z systemami religijnymi.
Dale Rippke pokusił się o umiejscowienie obszaru narodów występujących w świecie Gemmella. To nienowy zabieg w utworach Sword&Sorcery, gdy Europa z czasach zamierzchłych jest miejscem, gdzie rozgrywa się akcja przygód herosów S&S; przytoczmy jeden choć przykład:
Mistrz gatunku Robert E. Howard przypisał ziemiom z okresu Ery Hyboryjskiej nazewnictwo, odpowiadające określeniom wywodzącym się z dawnej historii, mitologii naszego świata. I tak możemy sami wywnioskować, jaki obszar naszego globu miał Howard na myśli, gdy nadał wykreowanym przez siebie krainom nazwy Cymmerii, Aquilonii etc., na których rozgrywały się przygody jego bohaterów.
Występujące w powieściach Gemmella narody - według Rippkiego - współcześnie żyłyby na obszarze dzisiejszego świata. Wśród wielu narodowości, jakie wymienia autor Waylandera, Drenajowie mają zajmować obszar zachodniej Europy (Wielka Brytania, Francja, Niemcy), Nadirowie obszar państwa osmańskiego a Vegryjczycy to prawdopodobnie odzwierciedlenie Słowian.

Wysoce rozwinięta kulturowo cywilizacja Drenajów zdaje się mieć dni chwały za sobą. Jednak wojna potrafi odbudować ducha wspólnoty i zjednoczyć rozkłóconych władyków zaatakowanego państwa.
Główna część akcji rozgrywa się w twierdzy Purdol obleganej przez vagryjską armię. Głód, szaleństwo i zdrada panują na zamku. Gemmell nie stroni od opisów codziennych trudów obleganych, jak choroby i ranni - prawdziwe utrapienie obrony twierdzy - pomijane przez wielu autorów łamiących swe pióra w walce z opisami rzeczywistości obleganych szańców.
Do pomocy oblężonym na zamku ruszają na pomoc kapłani Źródła - wg. drenajskiej religii jest to początek wszystkiego bytu; bezpostaciowe bóstwo. System religijny jest oparty w pewnej mierze na wzorcu duchowości prezentowanej przez Roberta E. Howarda w jego opowiadaniach o władcy mitycznej Atlantydy, Kullu. Mistyczni, pacyfistycznie nastawieni do świata kapłani Źródła mają początkowo wielkie opory przed stosowaniem przemocy. W obliczu zagłady decydują się jednak odejść od swych idealistycznych zasad i wspierać siłą duchową swych współbraci.
Walka odbywa się w świecie rzeczywistym i w płaszczyźnie astralnej, gdzie kapłani Źródła odpierają ataki mentalne vagryjskich szamanów.

W międzyczasie toczą się przygody głównego bohatera powieści…

W czasie wojny zawód farmera jest martwym zawodem. Bo czyż mężczyzna, któremu zgwałcono żonę i zabito dzieci może nadal uprawiać ziemię? Zgorzkniały przez życiowe zawody i pełen nienawiści Waylander wciąga się w wir szaleństwa wojny i staje się najlepszym w swym fachu płatnym zabójcą.
Jego przygoda zaczyna się od momentu, gdy pali za sobą wszystkie mosty, zabijając syna króla Drenajów. Zabójstwo zlecił mu Kaem - generał Vagryjczyków, któremu przez przypadek ginie syn za sprawą sprzeczki przy odbieraniu zapłaty za uśmiercenie. Ścigany przez mścicieli syna generała Waylander, nie posiadający w swym wnętrzu niczego prócz odrobiny honoru - nigdy nie zabić kobiety ani dziecka - trafia na osoby, które mają szansę go zmienić… Zabłąkany kapłan źródła Dardalion oraz Danyal, samotna matka z dziećmi, uciekający przed wojną, których spotyka na swej drodze, obudzą w nim nadzieję możliwości duchowej przemiany… Ta ważna kwestia przemyka się zresztą także przez inne powieści Gemmella… Czy są możliwe zmiany w życiu człowieka a idąc dalej: czy jest możliwe jego nawrócenie, bowiem przypadki osób, które przedstawia autor, są ekstremalnie zagmatwane w beznadziei zepsucia i zagubienia. Gemmell stara się zanalizować fenomen odwracalności złego fatum i powrotu na właściwą ścieżkę w życiu. Dotyka nienazwanego: próbuje opisać zjawisko cudu, negowane przez wielu racjonalnych myślicieli, a zdające się być w pewnych przypadkach jedynym wytłumaczeniem niepoznawalnych naukowo zjawisk.
Los Waylandera jest powiązany ze społecznością Drenajów; musi odnaleźć magiczny artefakt, która jest jedyną szansą wybawienia ich cywilizacji.


W powieści widzimy liczne odwołania do historii Europy. Pożoga wojenna na obszarze Drenajów państwa przypomina wyzute z nadziei i litości Niemcy z okresu wojny 30-letniej. Kapłani źródła przed metamorfozą mają cechy pustelników; jak Katarzy nie spożywają mięsa. Przemieniają się na skutek wojny w Krzyżowców, broniących Europę przed niewiernymi. Zaś najazd Vagryjczyków na Drenajów przypomina najazdy plemion barbarzyńskich na Rzym…

Od razu rodzi się pytanie: czy Gemmell nie przewidział przyszłości w sensie możliwego konfliktu dwóch cywilizacji: Zachodniej i Islamskiej? Gdyż jest to jedna z możliwych asocjacji powieści… Tak daleko nie będę jednak interpretował dzieła w tej krótkiej recenzji. Niech ocenią to czytelnicy. Pozostaje jedynie mieć nadzieję, aby nie przyszło nam stawać w obliczu zagłady, jaką odmalowuje Gemmell w swym drenajskim świecie…