Podobno ludzie nie znający swojej historii skazani są na jej powtarzanie. To bardzo popularne twierdzenie kryje w sobie jednak pewien fałsz uproszczeń. Historia nie jest jedna ani obiektywna, jej stronice zwykle zapisują zwycięzcy. A nawet i oni różnią się później w interpretacjach poszczególnych faktów. Dowody tych różnic mogliśmy zresztą ujrzeć kilka tygodni temu, kiedy to generał Czesław Kiszczak w wywiadzie udzielanym jednej z telewizji (jeszcze przed zaskakującym przerwaniem tego wywiadu), zdążył powiedzieć o Stanisławie Pyjasie: "Jak można po 25 latach na podstawie szkieletu ustalić czy został popchnięty czy sam spadł ze schodów?" Jakże idealnie wpisywał się tą wypowiedzią w słowa esbeków wypowiadających się nonszalancko w filmie dokumentalnym Anny Ferens i Ewy Stankiewicz "Trzech kumpli".

Tak, książka "Trzech kumpli" powstała na podstawie filmu pod tym samym tytułem, ale nie jest jedynie wiernym odwzorowaniem scenopisu, lecz raczej jego uzupełnieniem. Oczywiście, opowieść nie zmienia się w sposób znaczący - ponownie mamy bowiem do czynienia z dramatyczną historią Stanisława Pyjasa, Bronisława Wildsteina i Lesława Maleszki splecioną z opowieścią o wydarzeniach roku 1977. Właściwie tak samo są rozłożone akcenty - widz i czytelnik musi sam sobie odpowiedzieć na pytania o granice przyjaźni i zdrady. Podobnie jak w filmie, także i tu wątek opowieści ciągną wypowiedzi świadków tamtych dni. Dzięki wypowiadającym się esbekom mamy możliwość zajrzenia za kulisy funkcjonowania Służby Bezpieczeństwa oraz poznać metody działań ludzi ją tworzących.

W wersji książkowej bohaterowie tamtych dni mają więcej miejsca na wspomnienia. Nic więc dziwnego, że w książce znajdziemy bardzo wiele wypowiedzi niewykorzystanych w dokumencie. I w odróżnieniu od filmu - słowa mówione możemy szybko skonfrontować z kopiami z teczek SB znajdującymi się w bogatej dokumentacji zdjęciowej umieszczonej w książce. Oglądając "Trzech kumpli" na małym ekranie mogliśmy dociekać prawdy z przerw między słowami, z szyderczych śmiechów, którymi esbecy kwitowali swoje kwestie, z intonacji. Książka nie daje tego komfortu, ale poznanie prawdziwej wersji nie jest trudne.

Papierowa wersja pokazuje również, moim zdaniem, bardziej wnikliwie "czarny charakter", czyli Lesława Maleszkę, niesławnego Ketmana, chociaż zrozumienie jego motywacji nadal pozostaje niemożliwe i nie wiadomo, czy w ogóle kiedykolwiek możliwym się stanie. Lecz gdzieś w tle pobrzmiewa pytanie o rolę paradoksu w opisie dziejów - bo historię Ketmana piszą dziś wspólnie ci, którzy w tamtym momencie stali po przeciwnych stronach barykady.

Książka ma podtytuł "Przyczynek do historii PRL-u". Bez żadnych wątpliwości, historia trzech przyjaciół skupia w sobie jak w soczewce trudne dylematy i tragedie tamtych czasów. Pokazuje też z prawdziwej perspektywy skalę opozycji demokratycznej połowy lat 70. ubiegłego stulecia - choćby w zderzeniu wypowiedzi ówczesnych opozycjonistów z szarymi ludźmi. Gdzieś w tych wspomnieniach demonstrują odziane na czarno tłumy wstrząśnięte śmiercią Pyjasa, a kilka ulic dalej trwają obchody studenckiego święta. Słuchając polityków dziś AD 2009 można odnieść wrażenie, że oba te pochody wciąż jeszcze maszerują i nie zmieniło się prawie nic. Ale to tylko jedna z możliwych interpretacji historii.