„W tym szaleństwie jest metoda…” – ten zdarty do cna szekspirowski passus rozbrzmiewał często w mojej głowie podczas lektury tej książki. Rozświetlone pokoje Richarda Masona stanowią literacki odpowiednik maszyny wielofunkcyjnej, która na dodatek… działa. To z jednej strony powieść obyczajowa, której osią są stosunki między sędziwą kobietą i jej córką, z drugiej zaś subtelny opis staczania się w szaleństwo i umierania. Ale także opowieść o ucieczce przed rzeczywistością i oparty na wspomnieniach obraz szerzej nieznanych wydarzeń historycznych w RPA przed ponad wiekiem. Jest tu także bardzo sugestywnie sportretowana bankowość inwestycyjna, a nawet  podróż do świata współczesnych naukowców poszukujących związków chemicznych twardszych niż diament. Wreszcie – dość zawoalowana, ale jednak przecież obecna, krytyka sytuacji politycznej.

Akcja powieści zaczyna się w chwili, gdy Joan McAllister, bujająca w obłokach starsza pani, która kiedyś była pianistką, trafia do luksusowego domu starców. Jej córka, twardo stąpająca po ziemi businesswoman, nie może i nie chce opiekować się schorowaną matką. W międzyczasie zresztą popada w prawdziwe finansowe tarapaty, lokując pieniądze swoje i firmy, w której pracuje, w niepewną inwestycję. By zagłuszyć wyrzuty sumienia, jedzie z matką do Republiki Południowej Afryki – by ta przed śmiercią mogła jeszcze raz zobaczyć rodzinne strony. Ale ta podróż ożywi wspomnienia Joan i wywoła serię powtarzających się halucynacji. Czy jednak na pewno mamy do czynienia jedynie z wytworami toczonego demencją i umierającego mózgu?

W tym wątku skupia się jak w soczewce cała wielkość książki Richarda Masona. Oto, starsza pani odkrywa mroczną tajemnicę związaną z przeszłością jej rodziny. Okazuje się, że po wojnach burskich matka staruszki wraz z siostrą i babką trafiły do obozu koncentracyjnego.

Tu konieczny jest dopisek niejako na marginesie. Nie wszyscy zdają sobie sprawę, że to nie Hitler i Stalin wymyślili ideę tego typu obozów. Pierwsze obozy zastosowały władze hiszpańskie wobec powstańców na Kubie pod koniec XIX wieku, Brytyjczycy w czasie wojen burskich dla "koncentracji" ludności górskiej i wiejskiej sprzyjającej Burom w celu lepszej ich kontroli (i te właśnie miejsca opisują m.in. Rozświetlone pokoje), oraz Amerykanie na Filipinach. W każdym razie, główna bohaterka powieści odkrywa liczący sobie 100 lat z okładem pamiętnik, na którego kartach opisana jest pewna przerażająca historia. Starsza pani zaczyna przenosić się w przeszłość i spotyka tam postacie ze swoich wspomnień. Dla ludzi z zewnątrz to tylko i wyłącznie dowody szaleństwa i starczej demencji. Dla niej natomiast to fascynująca przygoda, w której może się wykazać odwagą i ocalić ludzkie istnienia – za pomocą zdolności iście czarodziejskich. A także, a może przede wszystkim, rozliczyć się z duchami przeszłości. Czy zatem słusznie czujemy tylko i wyłącznie litość, gdy mamy do czynienia z dotkniętymi demencją staruszkami? A może oni właśnie przeżywają dni chwały, do dna wychylając swój puchar szczęścia?

Panoramiczny układ utworu sprawia, że śledzimy bieg akcji z wielu punktów widzenia. Akcja, szczególnie na początku, nie toczy się w zbyt szybkim tempie, ale z każdą stroną coraz trudniej jest oderwać się od tej historii. W tak szerokim ujęciu zadziwiająco dużo miejsca poświęcono szczegółom – elementom wystroju wiktoriańskiego domu opieki, detalom sukni i mundurów, czy wreszcie efemerydom odczuć i reakcji na pojedyncze fakty. Bo oto swoją podróż w przeszłość odbywa również Eloise – która będzie szukać odpowiedzi na pytania o osobiste szczęście i słuszność dawno dokonanych wyborów. Ta książka najsilniej kojarzy się z Pokutą Iana McEwana, Tatą Williama Whartona, czy wreszcie ze spokojną prozą Kazuo Ishiguro. Przy tym, Richard mason naprawdę umie pisać. Warto przypomnieć, że w ostatnich latach laureatami nagrody Nobla byli również pochodzący z RPA J.M. Coetzee i Doris Lessing.Cóż jest takiego w tej południowej Afryce, że rodzi tylu świetnych pisarzy?