Wydawnictwo Iskry zdecydowało się uzupełnić swoją ofertę o publikację z bardzo ciekawego tematu, jakim jest szamanizm. Zjawisko to kojarzy się zazwyczaj z odległymi kulturami Afryki czy Ameryki Południowej. W rzeczywistości jednak, z różnymi jego formami można się spotkać na całym świecie, również na terenach Eurazji. Temat eurazjatyckiego szamanizmu wydał mi się tak odległy i intrygujący, że postanowiłam sięgnąć po pięknie wydaną i bardzo bogato ilustrowaną pozycję Iskier.

Jest we mnie sporo sympatii dla tej książki, a jednak jej ocena nie wypadła jednoznacznie. Na wstępie słowa krytyki kieruję do korekty - w albumie, nie najtańszym zresztą, sytuacje z rodzaju „Opiekun szamanki w kształcie niedźwiedzia” nie powinny się zdarzać. Może ta kobieta miała trzy metry i gęstwę włosów, jednak obrazek, pod którym wypisano te słowa tego nie potwierdza. Po tej srogiej nucie warto powiedzieć o niewątpliwych zaletach Szamanów Eurazjatyckich.

Po pierwsze – styl. Autor pisze w sposób klarowny, unika pojęć specjalistycznych lub je tłumaczy, dzięki czemu wspomniana książka jest naprawdę przystępna, nawet dla antropologicznych laików. Po drugie -  dobór materiałów. Oprócz narracji samego Hoppala w Szamanach… znalazło się również miejsce dla cytatów z pieśni szamańskich i relacji z etnograficznych peregrynacji, podejmowanych zarówno współcześnie, jak i w poprzednich wiekach. Na osobną wzmiankę zasługuje dosłownie zatrzęsienie materiałów ikonograficznych, zdjęć, kadrów z filmów, rycin, rysunków, obrazów. Pod tym względem książka Hoppala jest unikatowa.

Na wysokości zadania stanęła również załoga działu DTP. Mimo nagromadzenia elementów nietekstowych omawiana pozycja zachowała przejrzystość, tekst się nie rozłazi, podpisy trzymają się swoich miejsc. Mimo wszystko, czytając Szamanów Eurazjatyckich doszłam – podobnie jak w przypadku Historii brzydoty Umberto Eco – do wniosku, że albo tekst, albo obrazki. Przerywanie lektury co dwa, trzy zdania, by przyjrzeć się detalom zdjęcia zaburza proces czytania, a w każdym razie czytania ze zrozumieniem. Jednak rozdzielenie obu czynności ma jeden minus - traci się poczucie celowości doboru materiałów, a Autor naprawdę włożył w to dużo pracy.

Warto w tym miejscu wspomnieć o  podejściu badacza do opisywanych zjawisk. Wobec wszystkich zachowuje on pewien dystans, unika sięgania po etykietę cudu, odsuwa temat religii, we wstępie obszernie tłumacząc się z obranej taktyki opisywania.

Pod względem merytoryki i stylu podzieliłabym książkę na dwie części: pierwsza obejmuje rozdziały „Świat szamanów”, „Źródła szamanizmu”, „Dawne wizerunki szamanów” oraz „Atrybuty szamanów”, druga – jeden, ale za to bardzo obszerny dział „Ludy i ich szamani”. Po lekturze pierwszej partii byłam więcej niż entuzjastyczna. Forma zapewniała klarowność, obrazki oszałamiały i dawały poczucie konkretu, styl nie pozwalał się oderwać. Jednak ściśle etnograficzny opis ludów, krain i rytuałów parokrotnie po prostu mnie uśpił.

Jedynym graficznym brakiem tej książki jest niewystarczająca liczba mapek. Jedna, by tak rzec, transkontynentalna znajduje się na końcu. Warto byłoby dodać przynajmniej jedną konturową do wiadomości o grupach etnicznych. Bez tego łatwo się zgubić w potoku nazw rzek, krain i ludów.

Jeśli chodzi o tak zwaną redundancję, czyli powtarzalność faktów, to nie udało się jej uniknąć. Zwłaszcza w drugiej części. Nie powinno to jednak przesadnie dziwić, ponieważ składają się na nią opisy kultur żyjących ze sobą nieraz po sąsiedzku, przenikających się. Wyjątek od reguły stanowią cywilizacje dalekowschodnie – koreańska, chińska i japońska, również opisane przez Hoppala, choć mniej precyzyjnie niż te istniejące na terytorium Rosji. Z tego właśnie powodu optymalnym rozwiązaniem byłoby zatytułowanie książki "Szamanizm syberyjski"; dużą stratą jest marginalizacja kultur skandywnawskich, zwł. szamanizmu finlandzkiego.

Dyskusyjna pozostaje sprawa opisu rytuałów. Z jednej strony jest on na tyle wyczerpujący, by dostarczyć podstawowych, a może nawet ponadpodstawowych informacji na dany temat; do tego do naszej dyspozycji pozostaje naprawdę bogata ikonografia, odrębnie skomentowana przez Autora. Z drugiej jednak strony pozostało we mnie pragnienie „więcej”. Może jest to jednak zaleta książki Hoppala?

Dla chętnych badacz przygotował obszerną bibliografię. Prym wiodą w niej pozycje pisane po rosyjsku, ale nie zabrakło też artykułów i książek francuskich, węgierskich, niemieckich, skandynawskich i anglosaskich. Na plus należy policzyć również szczegółowy, dobrze skonstruowany indeks.

Niewątpliwą zaletą obcowania z Szamanami Eurazjatyckimi jest zyskanie oglądu na kulturę z naszego punktu widzenia egzotyczną, nie tylko na poziomie duchowym, ale również – i zwłaszcza – estetycznym. Przy studiowaniu ilustracji nie można nie zastanowić się nad różnicą pomiędzy modernistycznym kanonem europejskim a ponadczasowym, rytualnym kanonem eurazjatyckim. Hoppal nie szczędzi czasu, by wytłumaczyć czytelnikowi czemu brzękadła mają takie, a nie inne kształty, czemu frędzle są akurat w takim miejscu i w takiej ilości, co oznaczają metalowe płytki i co robią szamanki w wielomilionowym Seulu. Osobne partie tekstu zostały poświęcone na omówienie „szamanizmu postmodernistycznego”, XX-wiecznych represji wobec szamanów i podejmowanych – coraz częściej – prób reanimacji ich praktyk.  

Podsumowując: Szamani Eurazjatyccy są bez wątpienia książką bardzo ciekawą, jednak nie pozbawioną kilku słabszych fragmentów (słabszych przede wszystkim ze względu na powtarzalność informacji). Jest to pozycja bardzo atrakcyjna pod względem ikonograficznym i właśnie ta jej część składa się w dużym stopniu na wartość książki.

Podróże zaleca się wszem i wobec, więc i ja się dołączę – jeśli będziecie mieli okazję, sprawdźcie Szamanów. Może być to bilet na jedną z ciekawszych wypraw w tym roku.