Nie trzeba być kibicem, żeby wierzyć w potęgę oddziaływania sportu na społeczeństwa. Przykłady takich wpływów możemy mnożyć w nieskończoność – być może najbardziej dobitnym jest konflikt zbrojny między Hondurasem i Salwadorem upamiętniony w Wojnie futbolowej przez Ryszarda Kapuścińskiego. Inny reporter, John Carlin, każe nam wierzyć, że południowoafrykański apartheid upadł dzięki pewnemu meczowi rugby. Bez względu na to, czy mu uwierzymy, z pewnością warto przeczytać książkę na ten temat, przetłumaczoną niedawno na polski. Invictus. Igrając z wrogiem, bo taki tytuł nosi ta pozycja, zainteresowała zresztą samego Clinta Eastwooda na tyle, że dokonał jej filmowej adaptacji.

Czym jest przede wszystkim ta książka? To bez wątpienia portret głównego architekta politycznych przemian w RPA, czyli Nelsona Mandeli. John Carlin wielokrotnie rozmawiał z przewodniczącym Afrykańskiego Kongresu Narodowego i późniejszym prezydentem RPA, zresztą był korespondentem w Kapsztadzie w trakcie najważniejszych przemian. Nakreślona sylwetka tego wybitnego polityka na pierwszy plan wyciąga jego niebywałe zdolności dyplomatyczne, które zapobiegły rozlewowi krwi w trakcie aksamitnej rewolucji. Także w kontekście sportowym. Bo oto głównym wątkiem ksiażki staje się mecz rugby, który miał miejsce 25 czerwca 1995 roku na stadionie Ellis Park. Według Johna Carlina, to dzięki działaniom Mandeli, wszyscy mieszkańcy RPA jednogłośnie, niezależnie od koloru skóry, kibicowali jednej drużynie. Dlaczego to takie niezwykłe? Otóż, jeszcze kilka miesięcy przed tą pamiętną datą, narodowa drużyna RPA kojarzyła się wszystkim czarnoskórym mieszkańcom tego kraju jedynie z nietolerancją. Była niejako symbolem apartheidu, rugby stanowiło zaś ulubioną rozrywkę białej mniejszości, więc tym bardziej skojarzenia te pozostawały bardzo silne. Dochodziło do tego, że ciemnoskórzy zawsze kibicowali drużynie przeciwnej. O ile w ogóle mieli taką okazję – przecież RPA przez długie lata była dotknięta sankcjami Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego, przez co sportowcy tego kraju nie mogli spotykać się w oficjalnych meczach z zawodnikami innych państw.

Tu trzeba jednak nabrać nieco dystansu, którego z pewnością brakuje autorowi książki. Chwilami jego opisy ociekają patosem, zaś bohaterowie tej opowieści pozostają (i tu zaryzykuję karkolomny kalambur) czarno-biali. John Carlin nie ustrzegł się laurkowatości – szczególnie w stosunku do Nelsona Mandeli, który nie jest wcale tak jednoznaczną postacią, jak ją nakreslił autor Invictusa. Pewne chwyty dramaturgiczne wręcz porażają naiwnością – jak choćby scena, w której dwumetrowi burscy rugbyści ze łzami w oczach śpiewają pieśń Nkosi sikelele, czyli nieoficjalny hymn walki z apartheidem. 

Z drugiej zaś strony, Invictus zachowuje cechy dokumentu – bo przejęcie władzy w RPA nastąpiło, podobnie jak w Polsce, dzięki polityce wybaczenia (można ją nawet określić mianem „grubej kreski”). Dlatego pozycja ta może być szczególnie interesująca dla tych, którzy postrzegają południową Afrykę jako bardzo egzotyczne miejsce. John Carlin, poza epizodami panegiryzmu, pozostaje bowiem znakomitym reporterem. I dlatego warto się z tą książką zaznajomić.